Riksveg 400 rundt Toptenes
Svingen på den gamle setesdalsvegen rundt Toptenes var så brå at bakparten på bussen kom utforbi vegmuren når han svinga! Toptenes stikk ut i Åraksfjorden like sør for Frøysnes i Bygland. Her er spor etter tre generasjonar veg. Postvegen gjekk rett fram over fjellknausen (ca. 1842 til 1920-talet). Riksveg 400 – den gamle setesdalsvegen – […]
Postvegen i Toptenesbakken
Postvegen var det setesdølane kalla den første ordentlege køyrevegen (kjerrevegen) frå Kristiansand og oppover i Setesdal. Over Toptenes like sør for Frøysnes blei vegen bygd rundt 1842. Alt i 1833 la vegmeister Georg Daniel Barth Johnsen fram den fyrste planen om veg oppover i Setesdal. I 1839 løyvde Stortinget pengar til vegen. «Arbeidet gjekk etter måten […]
Krigsminnesmerket ved Korpenuten
Under Korpenuten mellom Berdalen og Geiskeli i Bykle er det reist eit minnesmerke med minnetavle om flysleppa i området i april 1942. Bykle kommune reiste minnesmerket i 2016. Opplysningane i stykket her er i all hovudsak henta frå artikkelen «Okkupasjonsmotstand som kulturminne», skrive av Ole Asbjørn Bergstøl, i Setesdal og setesdølar 2024, utgjeve av Setesdal […]
Heggjesletta – heimen til Vise-Taddei
Husmannsplassen Heggjesletta i Bykle kyrkjebygd var heimen til den sjølvlærte og synske «bygdedoktoren» Tellef Osmundson Byklum (f. 1836, d. 1916). «Vise-Taddeiv var ein mann utom det vanlege», skriv Knut Gjerden i Bykle kultursoge (1993). Han var mest kjend for lækjarkunsten og den synske evna, forklarar Gjerden. Men han var allsidig og hadde mange talent. Han […]
Kvernhuset ved Kvernåna på Austad
Gardsbruka Ekron og Dalen på Søndre Austad hadde kvern saman. Det fine kvernhuset står framleis langs Kvernåna. Reidar Vollen gjer greie for kvernene på Austad i Bygland gard og ætt (bind II, utgjeve av Bygland kommune, 2005, s. 27–28). Alt i 1614 nemner kjeldene ei gamal kvern på Nordre Austad. Me kan kanskje då gå […]
Kverntufta på Stigemo
I Kvernhusbekken på Stigemo i Bygland finn me framleis spor etter kverna til husmennene på plassen. Stigemo ligg nokre hundre meter sør for Storstraumen, på vestsida av fjorden. Her var det to husmannsplassar, Stigemo søndre og Stigemo nordre. Den første plassen blei rydda rundt 1804 og den andre i 1830-åra. Det budde folk på staden […]
Restaurering og nybygg på Skore!
Det ærverdige setesdalshuset på Skore, høgt oppe i lia på andre sida av fjorden for Reiårsfossen, blir sett i stand igjen. I tillegg kjem eit tilbygg med kjøkken og andre naudsynte funksjonar på baksida. Det har ikkje vore fast busetnad på Skore på fleire ti-år. Dei siste som dreiv garden var to jenter som blei […]
Kverntufta under Håtveitfossen
Under den svære Håtveitfossen mellom Vikstøl og Håtveit aust i Evje var ei kvern i bruk heilt til 1950-talet. I dag er berre ruinen attende. Det er høgt frå toppen av fossen ned til staden der kverna stod, på austsida av åna. Vassdraget blei regulert sist på 1950-talet. Men før den tid var det stor […]
Kvernspor langs Hånsbekkjen i Åseral
Langs Hånsbekkjen mellom Handeland og Nesland i Åseral stod to kverner. I dag er berre ruinane attende. Handeland og Nesland er to gardar ved Handelandsvatnet i Åseral. Om du køyrer frå Kylland mot Flystveit kjem du forbi her. Hånsbekkjen renn mellom dei to gardane og ut i Handelandsvatnet frå nord. Handelandkverna Litt oppover i bekken, […]
Ramselikverna frå Øvre Dåsvatn
Kvernhuset frå Ramselia på Øvre Dåsvatn står i dag på Evje og Hornnes museum på Fennefoss. Kring 1855 rydda Asbjørn Madsson Åknes (f. ca. 1824) ein husmannsplass for familien i Ramselia på Øvre Dåsvatn. Det er øvst i Dåsvannsdalen i Hornnes. Staden er like innforbi kraftverket, om du er litt kjend i området. Husmannsplassen høyrde […]
Nistog-kverna på Rygnestad
Rygnestad-gardane hadde kvernhusa sine i Rygnestadåne. Berre Nistog si kvern står att i dag. Eit unnatak var kverna til Nordstog, som stod i bekken som renn ned sør for husa der. Det er like vest for Rygnestadtunet. Alfred Ryningen gjer nærare greie for kvernene på Rygnestad i gards- og ættesoga for Valle (bind VI, utgjeve […]
Kvernspor langs Faråne i Hylestad
Langs Faråne i Hylestad hadde gardane Brokke, Berg og Haugeland kverner. Berre eitt kvernhus står att i dag. Kvernene stod på nordsida av elva, på Brokke-sida. For Brokke sin del er det i kjeldene nemnt «kverner til husbruk» frå 1661. Truleg har garden hatt kvern også før den tid. Brokke var ein storgard og det […]
Kvernhuset på Iveland og Vegusdal bygdemuseum
Det gamle kvernhuset på Iveland og Vegusdal bygdemuseum kjem frå garden Hovland i Hovlandsdalen i Vegusdal. Hovland høyrde i gamal tid til Vegusdal kommune. I nyare tid (1967) blei Vegusdal ein del av storkommunen Birkenes. Frå 2019, etter ei grensejustering, høyrer garden til i Evje og Hornnes kommune. Det var gardsbruket Der Vest (gnr. 130, […]
Dei to kvernhusa i Trydalsbekken
I Trydalsbekken som renn ut av Trydalstjønna i Bykle står to ærverdige gamle kvernhus. Det øvste ligg like nedanfor krysset Riksveg 9/Trydalsvegen (den gamle setesdalsvegen). Det høyrer til Stigamoen-Nordstog (Moen), står det på registreringskortet i SEFRAK-registeret. Nordstog er for lenge sidan opphøyrt som eige bruk og slege saman med Der inne (gnr. 17, bnr. 1) […]
To fine kvernhus i Kåvåne
Godt skjult i eit juv på nedsida av Riksveg 9 ved Kåvåne i Hylestad står to gamle, fine kvernhus og minnar om ei tid som er forbi. Dei to kvernhusa høyrer til Nomeland (gnr. 64 i Valle kommune). Retten til å male her hadde dei kjøpt frå bøndene på Uppstad i gamal tid, skriv Alfred […]
Kvernhusa langs Bjørnaråni
Langs Bjørnaråni heilt sør i Bykle står to fine kvernhus. Kvernhusa står på nordsida av elva, langs den gamle støylsvegen, eit stykke oppover i lia. Dei er avmerka på kart i SEFRAK-registeret. Les også: Kornet frå åkeren til kverna Der heime Det fyrste ein kjem til nedanfrå er kvernhuset til Der heime (Bjørnarå, bnr. 2). […]
Vodden Nesland-kverna i Huldreheimen
Kvernhuset ved sida av Ryningsloftet i Huldreheimen i Bykle kjem frå gardsbruket Vodden Nesland i Nordbygdi. Oslo-legen Anton Raabe (f. 1889, d. 1959) bygde opp Huldreheimen saman med kona og skodespelaren Tore Segelcke (f. 1901, d. 1979). Olav M. Holen (f. 1942) har skrive Soga om Huldreheimen. Det framifrå heftet er gjeve ut av Setesdal […]
Kvernhuset i Lislestog
I friluftsmuseet Lislestog i Bykle kyrkjebygd står eit gamalt kvernhus. Kvernhuset er frå Holen ved Bossvatn i Nordbygdi i Bykle. Det går fram av registreringskortet i SEFRAK-registeret at flyttinga til Lislestog skjedde i 1969. Nøyaktig kor kvernhusa i Holen stod veit eg ikkje. Olav G. Holen jr. skriv om eit gamalt kvernhus i Skarjesåne (Ferdavegane […]
Steinmuren ved Landeeika
Eg har ofte undra meg på historia bak den vakre steinmuren langs elva ved Landeeika. Nå har Eystein Greibrokk hjulpe meg ut av uvita! Planlegginga av Landeskogen tuberkulosesanatorium i Grendi tok til tidleg på 1900-talet. Eit ledd i planane var å bygge kraftstasjon som skulle forsyne anlegget med straum. Kraftverksplanane Tanken var då å utnytte […]
Kornet
«Korn og brød har ein heilt spesiell posisjon i kulturen og historia vår», skriv Oddvar Moen i den spennande boka Hægeland møllehistorie 1918–2018. Kornet har vore dyrka i Noreg i 5 000 år eller truleg endå meir. «Folk i Aust-Asia kokte villkorn for 18 000 år sidan, i Afrika for 12 000 år sidan [—]», […]
Kvernminne – litteratur og kjelder
Her er ei liste over kjelder og den bakgrunnslitteraturen eg har brukt og bruker i prosjektet mitt om Kvernminne i Setesdal. Nye kjelder som dukkar opp blir lagt til etter kvart.
Kvernminna i Setesdal – eit lite føreord
Eg vil prøve å dokumentere flest mogeleg av minna som er att etter den gamle kvernverksemda i Setesdal. Eg har lese eindel om kvernhistoria i Setesdal dei siste åra. Kvernene var ein særs viktig del av livet i dalen i hundreåra før oss og heilt naudsynte i livberginga av familien. Ja, dei som kjenner historia […]
Dammen i Nordåna – Grendi
I Nordåna i Grendi er det ein forseggjort dam av tilhogde stein frå tida då Landeskogen var tuberkulosesanatorium. Planar om kraftstasjon i Grendi Då planlegginga av sanatoriet tok til var tanken å bygge kraftverk i Nordåna. Staten kjøpte difor vassrettane i elva, både fallrettane og rett til vatn til bruk på Landeskogen. Planen om kraftverk […]
Krokan – ein husmannsplass i Åraksbø
Krokan på Lidtveit i Åraksbø var ein av dei betre husmannsplassane i Bygland på 1800-talet. I 1843 gav bonden på Oppigard Lidtveit (bnr. 1) løyve til at Nils Gullikson Skomedal (f. ca. 1788, d. 1864) kunne rydde ein plass i utmarka på garden. Plassen var kalla «Krokan». Her fekk husmannen lov til å ha to […]
Kvernhusa langs Kvinnåne på Straume
Langs Kvinnåne på Straume i Hylestad står tre gamle kvernhus att til minne om kvernverksemda som var så viktig i det gamle landbruket. Valle var den beste kornbygda i Setesdal. Mest kvar gard hadde sitt eige kvernhus der dei mol kornet til mjøl. Kornslaget var i hovudsak bygg. Malinga gjekk føre seg haust og vår […]
Longerak brygge
Longerak brygge ligg langs Byglandsfjorden, nedst i innmarka til gardsbruket Innistog, på Longerak i Bygland. På Kulturminnesok.no heiter det at brygga er bygd i 1867. Det er det året dampbåttrafikken på Byglandsfjorden tok til. Ho var i bruk av damprutebåten «Dølen» frå 1867 til 1931. «Bjoren» brukte brygga frå 1897, etter at båten var flytta […]