Krigsminnesmerket ved Korpenuten
Under Korpenuten mellom Berdalen og Geiskeli i Bykle er det reist eit minnesmerke med minnetavle om flysleppa i området i april 1942. Bykle kommune reiste minnesmerket i 2016. Opplysningane i stykket her er i all hovudsak henta frå artikkelen «Okkupasjonsmotstand som kulturminne», skrive av Ole Asbjørn Bergstøl, i Setesdal og setesdølar 2024, utgjeve av Setesdal […]
Heggjesletta – heimen til Vise-Taddei
Husmannsplassen Heggjesletta i Bykle kyrkjebygd var heimen til den sjølvlærte og synske «bygdedoktoren» Tellef Osmundson Byklum (f. 1836, d. 1916). «Vise-Taddeiv var ein mann utom det vanlege», skriv Knut Gjerden i Bykle kultursoge (1993). Han var mest kjend for lækjarkunsten og den synske evna, forklarar Gjerden. Men han var allsidig og hadde mange talent. Han […]
Steinmuren ved Landeeika
Eg har ofte undra meg på historia bak den vakre steinmuren langs elva ved Landeeika. Nå har Eystein Greibrokk hjulpe meg ut av uvita! Planlegginga av Landeskogen tuberkulosesanatorium i Grendi tok til tidleg på 1900-talet. Eit ledd i planane var å bygge kraftstasjon som skulle forsyne anlegget med straum. Kraftverksplanane Tanken var då å utnytte […]
Dammen i Nordåna – Grendi
I Nordåna i Grendi er det ein forseggjort dam av tilhogde stein frå tida då Landeskogen var tuberkulosesanatorium. Planar om kraftstasjon i Grendi Då planlegginga av sanatoriet tok til var tanken å bygge kraftverk i Nordåna. Staten kjøpte difor vassrettane i elva, både fallrettane og rett til vatn til bruk på Landeskogen. Planen om kraftverk […]
Krokan – ein husmannsplass i Åraksbø
Krokan på Lidtveit i Åraksbø var ein av dei betre husmannsplassane i Bygland på 1800-talet. I 1843 gav bonden på Oppigard Lidtveit (bnr. 1) løyve til at Nils Gullikson Skomedal (f. ca. 1788, d. 1864) kunne rydde ein plass i utmarka på garden. Plassen var kalla «Krokan». Her fekk husmannen lov til å ha to […]
Longerak brygge
Longerak brygge ligg langs Byglandsfjorden, nedst i innmarka til gardsbruket Innistog, på Longerak i Bygland. På Kulturminnesok.no heiter det at brygga er bygd i 1867. Det er det året dampbåttrafikken på Byglandsfjorden tok til. Ho var i bruk av damprutebåten «Dølen» frå 1867 til 1931. «Bjoren» brukte brygga frå 1897, etter at båten var flytta […]
Frøysnes brygge
Frøysnes brygge ligg langs Åraksfjorden, sør på Frøysnes, noko før det første huset på garden. Brygga blei bygd i 1869. Ho er bygd av grovt tømmer og stein. Det var dampbåtane Dølen og seinare Bjoren (frå 1897) som nytta brygga. Les også: Bjoren – eventyrbåten på Byglandsfjorden Den første brygga blei utbetra rundt 1905, som følge av oppdemminga av Byglandsfjorden. Det […]
Dalevegen – Lauvåsheia
Før Postvegen si tid, før 1840-talet, fór setesdølane langs gamle gang-, kløv- og ridevegar når dei hadde ærend i Kristiansand. Postvegen, den første ordentlege køyrevegen frå Kristiansand nordover gjennom Setesdal, stod ferdig til Valle kyrkje kring 1846. Men han var farande eit par år før, i 1844. Med «køyreveg» talar me då om ein veg […]
Rindane på Abusland
Rindane (Rinnan) er ein tidlegare husmannsplass på Abusland i Hornnes. Plassen kom i bruk tidleg på 1800-talet. Truleg høyrde grunnen den gong til gardsbruket Korgalunnen. Den første ein sikkert veit budde på Rindane var Notto Svenkeson Abusland (f. ca. 1776). Seinare blei plassen fleire gonger skild ut som eigen eigedom og slege saman med andre eigedomar […]
Drenkadøl – Rygnestad
Drenkadøl var ein husmannsplass øvst oppe i jordet på Rygnestad, mot Rygnestadåne. I høgmellomalderen var staden truleg eigen gard. Yngste sonen til Vonde-Åsmund Rygnestad, Dreng, skal ha fått garden i arv etter faren. Knut Torleivsson Rygnestad (f. 1769, d. 1846) og kona Gunhild Vigleiksdotter Rygnestad (f. 1778, d. 1857) er dei første me kjenner til som sat i Drenkadøl i nyare […]
Tyske forsvarsstillingar i Bjørnarådalen
Tyskarane bygde opp fleire forsvarsstillingar i Bjørnarådalen i Bykle, rundt 1,6 km aust for Bjørnarå, under andre verdskrigen. Det kom tyske forsvarsanlegg fleire stader i Bykle. Tormod Christiansen utarbeidde i 2017, på oppdrag frå Bykle kommune, ein rapport med kartlegging av tyske festningsverk i kommunen i krigsåra. Opplysningane her er henta frå den rapporten. Byklestigen […]
I fotspora til setesdølane – Saldalskleiva på Aukland
I Saldalskleiva på Aukland, like nord for idrettsanlegget på Hommeren i Kristiansand, kan me framleis sjå spor etter den første køyrevegen nordover frå byen. Med «køyreveg» forstår me då ein veg det var mogeleg å køyre med hest og kjerre på. Saldalskleiva er staden kalla. Vegen ligg på nedsida (vestsida) av Riksveg 9. Den gamle […]
Hengebrua over Otra på Ørnefjell
Dei som budde på garden Ørnefjell i Bykle bygde sjølve den fyrste brua over Otra. Den gamle ridevegen mellom Bykle kyrkjebygd og Hovden («Ålmannvegen») gjekk på vestsida av Otra, og kom forbi Ørnefjell. Men frametter på 1900-talet vart det som kjend bygd veg på austsida av elva. Då blei det til at ørnefjøddane óg rodde […]
Straumsfjordstemmen
Straumsfjordstemmen er ein flotingsstem i søre enden av Straumsfjorden i Setesdal austhei. Straumsfjorden er den øvste delen av Tovdalsvassdraget. Størstedelen av den svære innsjøen, som er kring 11 km lang, ligg i Valle kommune (Straume, Hylestad). Sørenden ligg i marka til Nordre Heistad i Bygland. Frå utlaupet renn Tovdalselva sørover gjennom ei lang rekke vatn […]
Koparverksdammen – Hovatn
Koparverksdammen var ein stem Sæthersdalens Kobberværk sette opp i Hovatn i Bygland rundt 1845. Sætherdalens Kobberværk var ei svær industriverksemd som var i drift bare nokre få år på slutten av 1840-talet. Det var gruvedrift etter kopar ved Straumsfjorden og i Bøgruva i Valle og smeltehytte i Åraksbø. Tiltaket enda i dundrande konkurs. Dammen Damstaden […]
I fotspora til setesdølane – Grimsbrua i Kristiansand
Grimsbrua er den eldste steinkvelvbrua i tidlegare Vest-Agder. Oppover i Setesdal kom det som me veit køyreveg for hest og kjerre – Postvegen som han seinare er kalla – først i 1840-åra. Men frå Kristiansand og nordover var det køyreveg mange tiår tidlegare. Frå Kristiansand sentrum, om lag frå øvre enden av Markensgate, gjekk den […]
Langerak kraftverk – røyrgata
Langerak kraftverk får vatnet sitt gjennom ei røyrgate som er 1200 meter lang frå inntaksdammen i Longeraksåna bratt ned dalsida til stasjonen. Kraftverket på Longerak er berømt, og eit verdfullt kulturminne. Røyrgata som fører vatnet ned til vassturbinen er mindre påakta. Men ho er eit imponerande kunstverk i seg sjølv. Heldigvis har Kathe Merete Kjetså […]
Stampen i Homsåne
I Homsåne (Kvinnåne) i Homme i Valle står det att ein vassdriven tøystamp. Her kunne folk få stampa vevane sine, altså få tøvt dei til ferdig vadmål. Eg har lese at det var tøystampar rundt om i både Bykle, Valle, Hylestad og Bygland. Då var det sikkert slike i min eigen heimkommune Evje og Hornnes […]
Dalevegen – Kveste til Tveiten
Før Postvegen si tid, før 1840-talet, gjekk ein gamal rideveg i Valle frå Kveste gjennom Andaskar til Tveiten. Postvegen, den første ordentlege køyrevegen frå Kristiansand nordover gjennom Setesdal, stod ferdig til Valle kyrkje kring 1846. Men han var farande eit par år før, i 1844. Med «køyreveg» talar me då om ein veg det var […]
Dam Longeraksvatn
Dam Longeraksvatn ligg ved utlaupet av Longeraksvatnet, på heia aust for Longerak i Bygland. Dammen regulerer vatnet med fire meter. Det er ein tømmerkistedam med trekledning i fronten. Historie I 1912 fekk Otteraaens Brugseierforening (OB) konsesjon til regulering av Longeraksvatnet. Konsesjonen var ein del av «den store reguleringstillatelsen», som gav OB løyve til å regulere Byglandsfjorden opp til kote 203 og […]
Ramselia – Øvre Dåsvatn
Ramselia var ein husmannsplass ved Storebekk på Øvre Dåsvatn i Hornnes. Staden er rett ovanfor der Storebekk kraftverk står i dag. Traktorvegen frå kraftverket opp til inntaksdammen går gjennom husmannsplassen. Ca. 200 meter ovanfor kraftverket er det ein snuplass eller velteplass på nedsida av vegen. På oversida, oppover i bakken, ligg størstedelen av husmannsplassen. Rydda 1855 Ramselia blei rydda og bygsla kring 1855. Asbjørn […]
Verksmuren – Setesdalens Koparverk
Langs Bryggjevegen i Åraksbø, like ved Grendehuset, står det att ein svær steinmur etter Setesdalens Koparverk som var i drift i bygda kring 1845–1850. Oppå flata over muren, som bygdefolket kallar Kolbotnen, stod kolhuset og malmhuset til koparverket. Det var svære bygningar! Malmhuset var ein tømra bygning, 13 m lang og 6 m brei. Kolhuset […]
Nordstemmen – Bygland
Nordstemmen er ein smal, men ganske lang steinstem som blei sett opp i Nordåna (Skrelandsåna) ved Tangen i Bygland, truleg i 1905. Nordåna var flotingselv frå Skrelandsbrua og sørover , og åna blei demd opp for å skaffe vatn til tømmerflotinga. Utbygginga av kraftverk i Setesdal, og den tilhøyrande vassdragsreguleringa, gjorde slutt på flotinga av […]
Årdal gamle brygge
Ved oppstarten av dampbåttrafikken på Byglandsfjorden i 1867, låg brygga i Grendi noko lenger ute i fjorden enn ho gjer i dag. Denne første Årdal-brygga – som ligg kanskje 50–100 meter rett vest for spissen av Odden – må vel vere bygd i 1867. Ho blei brukt av damprutebåtane Dølen og (frå 1897) Bjoren. Båtane […]
Geiskelihytta – Bykle
Ho er ei skogshytte som blei sett opp først på 1890-talet, til bruk i den store skogsdrifta til skogspekulantane Foss & Bjerke i Berdalsskogen i Bykle rundt århundreskiftet. Hytta stod då ved Berdalsbru. Seinare kjøpte Vegvesenet hytta og flytta ho til Geiskeli der ho står i dag. Det er like nord for Nylund, bare rundt 300 meter innover langs […]
Homme skulehus – Valle
Homme skule låg i Neset på Hommehaugen, og var skule for borna frå Homme og Tveitebø i Valle i tida 1876 til 1952. Konfirmasjonen blei innført i Noreg i 1736. Det førte med seg eit krav om undervising av dei unge. Det var bakgrunnen for at skulestellet etter kvart måtte kome inn i fastare former. Lenge var det bare tale om «omgangsskule». […]